Infoworld

Vijf jaar geleden ging Jean Ritala uit met een zakenman die al snel schizofrene trekjes begon te vertonen. Hij was welbespraakt, charismatisch en succesvol, maar ook manipulatief, intimiderend, denigrerend en ongelofelijk koppig.

Pas toen iemand tegen haar zei dat ze tegen een narcist was aangelopen, en haar op boeken en websites wees over het onderwerp, begon ze te begrijpen wat haar was overkomen. Inmiddels is Ritala een coach, die anderen leert omgaan met narcisten op de werkvloer.

Narcisme, dat bij volwassenen algemeen beschouwd wordt als een neurose, is een gedragspatroon dat zich vooral uit als een voortdurende schreeuw om aandacht en bewondering, gekoppeld aan een gebrek aan invoelingsvermogen of interesse voor anderen.

Volgens Ritala zijn narcisten op de werkvloer over het algemeen succesvol en doelgericht, en meedogenloos ten opzichte van iedereen die ze voor de voeten loopt. Ze voelen zich genoodzaakt volledige controle te houden over collega’s, projecten en situaties waar ze in terechtkomen. Ze kunnen zeer manipulatief zijn, en in staat situaties en feiten te verdraaien zodat het lijkt alsof iedereen om hen heen het probleem is, behalve zij. Ritala stelt dat de volgende karaktertrekken kenmerkend zijn voor de narcist op de werkvloer:

• Arrogant en egocentrisch; ze verwachten een speciale behandeling en privileges.
• Ze kunnen charismatisch, welbespraakt en grappig zijn.
• Ze hebben zelden respect voor de privacy en grenzen van anderen.
• Ze kunnen neerbuigend zijn en kritiek uiten op anderen, maar accepteren het absoluut niet als iemand het niet met ze eens is of kritiek op hen heeft.
• Omdat ze neigen naar paranoia en vaak angsten onderdrukken, kunnen ze heel agressief reageren en driftbuien krijgen als ze een situatie niet onder controle krijgen of als hun gedrag wordt blootgelegd.
• Ze zijn geneigd anderen onderuit te halen of collega’s tegen elkaar uit te spelen.
• Ze kunnen wreed zijn en collega’s misbruiken, en zich vaak op één slachtoffer concentreren tot die het bedrijf verlaat.
• Het komt voor dat ze een constante ‘voorraad’ van slachtoffers nodig hebben die ze kunnen manipuleren en commanderen – bijvoorbeeld om een andere collega te intimideren.
• Tegenover hun meerderen zijn ze meestal uitermate charmant, hartelijk en onschuldig.

Het mag duidelijk zijn dat narcisten een bijzonder negatieve invloed kunnen hebben op de werkvloer. Ritala heeft het zelfs over een traumatiserende werkervaring, met een hoog verloop tot gevolg. Na verloop van tijd wordt de narcist vaak wel ontmaskerd en ontslagen, maar dat verandert niets aan zijn gedrag, en het helpt de organisatie ook niet dergelijke ellende te voorkomen.

Ritala, ooit president van het Amerikaanse IT Service Management Forum, schreef een boek over dit probleem, samen met management consultant Gerald Falkowski: Narcissism in the Workplace (Managing the Business of IT) . Onderstaand interview met Ritala verscheen eerder op ComputerWorld.com.

Uit narcisme zich anders binnen IT-afdelingen dan in andere delen van een bedrijf?
IT is, net als Sales, meer prestatiegericht dan sommige andere bedrijfsonderdelen. Ik denk dat je het op dit moment vaker tegenkomt binnen IT omdat het binnen IT steeds meer gaat over het bouwen en onderhouden van relaties. Er is nu een hogere tolerantie voor gedragspatronen waar mensen zich vroeger van afwendden.

Mensen worden wijzer. Vijf jaar geleden hadden nog maar weinig mensen van narcisme gehoord. Nu zijn er allerlei online discussiegroepen over dit onderwerp, op MSN bijvoorbeeld, en er zijn zelfs televisieshows waar de hoofdpersoon een overduidelijke narcist is (Two and a Half Men bijvoorbeeld, met Charlie Harper, gespeeld door Charlie Sheen). De dynamiek op de werkvloer is veranderd, en werknemers en managers met narcistische karaktertrekken treden meer op de voorgrond, waar ze meer problemen veroorzaken dan hun baas of PZ aankan.